Η ομιλία της δικηγόρου-δημοσιογράφου Χρυσαυγής Ατσιδάκου-Τζόρβα στον Ιανό

Ακολούθως δημοσιεύεται η πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία της δικηγόρου-διαπιστευμένης διαμεσολαβήτριας και δημοσιογράφου, κ. Χρυσαυγής Ατσιδάκου-Τζόρβα που εκφωνήθηκε στον Ιανό στο πλαίσιο της παρουσίασης του νέου μου βιβλίου (10-10-2019).

“Ιανός , Πέμπτη 10 Οκτωβρίου 2019
Σκιαγράφηση του Ψυχολογικού Προφίλ Εγκληματιών που απασχόλησαν τα Ελληνικά ΜΜΕ (1993-2018)
Αγγελική Καρδαρά
Εκδόσεις Παπαζήση

Πριν από λίγες ημέρες βλέπω τον 7χρονο γιο μου να κρατά το 5ο βιβλίο της κας Καρδαρά, της Αγγελικής μου…αν μου επιτρέπει, στα χέρια του και να παρατηρεί για ώρα το εξώφυλλο με πολύ μεγάλα μάτια και ιδιαίτερα μεγάλη προσήλωση.

Μάξιμε τι κοιτάς τόση ώρα με τόσο ενδιαφέρον; τον ρωτάω. Έναν δολοφόνο μαμά μου απαντά, όχι τόσο με φόβο, όσο με ενθουσιασμό και δέος. Δύο οι σκέψεις μου από την απάντηση και τη συμπεριφορά του :

Η πρώτη ότι σίγουρα πρόκειται για έναν πολύ επιτυχημένο τίτλο και ένα γενικότερα πολύ επιτυχημένο εξώφυλλο, αντάξια του εξαιρετικού περιεχομένου του βιβλίου….

Και η δεύτερη ότι η σκιαγράφηση του ψυχολογικού προφίλ των εγκληματιών και γενικότερα ο εγκληματίας με όσα δομούν την έννοιά του, δεν αφορά λίγους ή κάποιους, αλλά κεντρίζει και ενδιαφέρει όλους, ανεξαρτήτως ηλικίας, μόρφωσης, κοινωνικού ή οικονομικού στάτους.

Πάντα διέγειραν την ανθρώπινη περιέργεια και φαντασία ο εγκληματίας και το έγκλημα, από την εποχή του Οιδίποδα μέχρι σήμερα. Ειδικά το criminal profiling είναι ένας ισχυρός «μαγνήτης» αλλά και γρίφος, για νομικούς, δημοσιογράφους, ερευνητές, ιστορικούς ακόμη και για τη γειτόνισσα που μαγειρεύει παρακολουθώντας εκστασιασμένη τις μεσημεριανές εκπομπές και την αλληλουχία εγκλημάτων που παρουσιάζουν καθημερινά.

Όλοι θέλουν να μάθουν για την υπόθεση της εφοριακού που την σκότωσαν σε νεκροταφείο με δεκάδες μαχαιριές, για τον δολοφόνο ιερόδουλων, για τον δολοφόνο φοιτητή Νομικής που διέπραξε το έγκλημα του αιώνα όπως το χαρακτήρισε τότε ο Τύπος, για τον άγραφο νόμο της φυλακής και για τη μητέρα που πέταξε, αφού έπνιξε σε κάδο απορριμμάτων το νεογέννητο μωρό της.

Και ενώ παλιά όλοι ήθελαν να ξέρουν, όμως λίγοι τελικά μάθαιναν και το μεγάλο μέρος του παγόβουνου των εγκλημάτων έμενε κάτω από την επιφάνεια, σήμερα η παντοδυναμία της διάδοσης της πληροφορίας και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης μας κάνει όλους εύκολα με το πάτημα ενός κουμπιού κοινωνούς των εξελίξεων γύρω από όσα φοβερά συμβαίνουν είτε εντός, είτε εκτός ελληνικών συνόρων…

Και ενώ η έννοια του εγκληματία φαίνεται να κάθεται στο θρόνο για την κοινή γνώμη και το έγκλημα αυτό καθεαυτό κάπου λίγο πιο δίπλα, διαπιστώνεται το εξής παράδοξο στο ποινικό δίκαιο. Ενώ γίνεται η έννοια του εγκλήματος κεντρικό θέμα της θεωρίας του ποινικού δικαίου και περιέχεται στο άρθρο 14 του Π.Κ., η έννοια του εγκληματία εξετάζεται σπάνια και κατ’ εξαίρεση στην ποινική νομοθεσία όπως π.χ. σε περιπτώσεις ανηλίκων ή υποτρόπων.

Παράδοξο αλλά και λογικό θα συμπληρώσω, καθώς τα ερωτήματα που βασανίζουν όποιον αποφασίσει να ασχοληθεί με την έννοια του εγκληματία είναι πολλά, ποικίλα και επί αιώνες αδύνατον να απαντηθούν με τρόπο κοινά αποδεκτό.

Υπάρχει εγκληματικός τύπος ανθρώπου; Οι εγκληματίες γεννιούνται, έχουν εγκληματική προδιάθεση, ή οδηγούνται στη διάπραξη εγκλημάτων επειδή οι συνθήκες το ήθελαν; «Κάθε άνθρωπος είναι ένας εγκληματίας που παραμένει άγνωστος;» όπως έχει πει ο Καμύ; Μπορεί κάτω από συνθήκες πίεσης δηλαδή ο καθένας από εμάς να διαπράξει έναν φόνο; Τι είναι αυτό που μετατρέπει ένα αθώο μωρό σε έναν αδίστακτο δολοφόνο; Τι οπλίζει το χέρι του; Πώς διαλέγει ένας δολοφόνος το θύμα του; τυχαία ή όχι; Ποια χαρακτηριστικά του θύματος παίζουν ρόλο στον εκάστοτε τύπο εγκλήματος; Και σε τελική ανάλυση το γνωστό από το fbi why + how μας οδηγεί τελικά στο who .. δηλαδή στο πρόσωπο;

Χαρακτηριστικό είναι και το ερώτημα του Καθηγητή Κοινωνιολογίας και Εγκληματολογίας Σκοτ Μπον, όπως θα διαβάσετε και στο βιβλίο, «Είναι η απεικόνιση του εγκληματικού προφίλ επιστήμη, τέχνη ή μαγεία;» ή τύχη θα πρόσθετα εγώ σε κάποιες περιπτώσεις;

Αυτά και πολλά ακόμη ερωτήματα ψάχνουν απαντήσεις…

Γιατροί, ψυχολόγοι, νομικοί και εγκληματολόγοι δεν τις έχουν βρει εδώ και αιώνες. Πολλές οι θεωρίες και οι προσεγγίσεις ..παραδείγματος χάριν, τον 19ο αιώνα ο Ιταλός ψυχίατρος Τσεζάρε Λομπρόζο είπε πως οι εγκληματίες μπορεί να αναγνωριστούν από τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά και πως η εγκληματική συμπεριφορά κληρονομείται. Και μπορεί αυτή η ντετερμινιστική θεωρία να έχει απορριφθεί εδώ και πολλές δεκαετίες, όμως η ιδέα και η ανάγκη της σκιαγράφησης του προφίλ ενός εγκληματία ή της ανεύρεσης κοινών χαρακτηριστικών μεταξύ των εγκληματιών παραμένουν.

Γι’ αυτό είμαστε άλλωστε και σήμερα εδώ, επειδή η εξέυρεση κοινών τόπων, κοινών χαρακτηριστικών των εγκληματιών είναι πανταχού παρούσα και η Αγγελική Καρδαρά δίνει σήμερα με αυτό της το συγγραφικό έργο μία μεγάλη ώθηση προς τα εμπρός στην προσπάθεια εξεύρεσης απαντήσεων στα πολλά ερωτήματα που αφορούν το criminal profiling και παράλληλα τοποθετεί τα πορίσματα των επιστημονικών της κατακτήσεων στην ελληνική κοινωνία εστιάζοντας στα πρόσωπα που συγκλόνισαν με τις πράξεις τους την περίοδο 1993 -2018.

Ως νομικός δεν θα μπορούσα, με αφορμή το βιβλίο να μη σταθώ και σε ένα ακόμη μεγάλο θέμα που σχετίζεται με τα πρόσωπα και τα πράγματα της εγκληματικής δραστηριότητας που απασχόλησαν τα ελληνικά ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για την έλλειψη ψυχραιμίας και αυτοκυριαρχίας που επιδεικνύει συνήθως η ελληνική κοινωνία μπροστά σε πρόσωπα που φέρονται και το λέω με κεφαλαία το φέρονται, να έχουν διαπράξει κοινωνικά δυσβάσταχτα εγκλήματα.

Παράλληλα με τη δίκη στη δικαστική αίθουσα διαμορφώνεται μια παράλληλη εικονική δίκη στα social, στα ενημερωτικά σάιτς, σε ραδιόφωνα, εφημερίδες, τηλεοράσεις, γραφεία και καφενεία… η υπόθεση γίνεται εμπόρευμα, λαϊκό θέατρο και διακυβεύεται συχνά η αξιοπιστία απονομής της δικαιοσύνης.

Πώς θα νιώθατε αν σας συλλάμβαναν για κάτι που ποτέ δεν κάνατε, αν σας χλεύαζαν, σας προφυλάκιζαν κι έπειτα αποδεικνυόταν ότι δεν είχατε καμία σχέση με την υπόθεση; Σενάριο ακραίο θα μου πείτε, αλλά βγαλμένο από τη ζωή θα σας θυμίσω… και η ζωή πως προχωράει μετά από τόση άδικη κατακραυγή και τέτοιο ψυχολογικό βιασμό;

Επιτρέψτε μου να κλείσω με μια νομική πτυχή ή καλύτερα νομική προέκταση του θέματος … που δεν είναι άλλη από το τεκμήριο της αθωότητας και τις επιμέρους αρχές του στην ποινική δίκη:

α) Κανένας δεν μπορεί να καταδικαστεί ή να κηρυχθεί ένοχος, αν δεν έχει δικασθεί.

β) Καμία ποινή δεν μπορεί να επιβληθεί εις βάρος κάποιου, εφόσον η ενοχή του δεν έχει απαγγελθεί σύμφωνα με τους τύπους που προβλέπει ο νόμος και ύστερα από μία νόμιμη διαδικασία.

Και εδώ θυμίζω την αρχή της αμφιβολίας υπέρ του κατηγορουμένου, το γνωστό in dubio pro reo, που απαιτούμε να εφαρμόζεται όχι μόνο κατά την οριστική κρίση, αλλά και κάθε φορά που στην πορεία της ποινικής διαδικασίας ανακύπτει ζήτημα εκτίμησης της ενοχής.

Πρόκεται για θεμελιώδη κανόνα του ποινικού δικαίου, καθιερωμένο αιώνες τώρα… και η γνωστή φιλοσοφική απόδοση αυτής της νομικής αρχής και με αυτήν θα σας αφήσω «καλύτερα να αθωωθούν χίλιοι ένοχοι, παρά να καταδικαστεί ένας αθώος».

Αγγελική μου, καλό ταξίδι με ούριο άνεμο στο βιβλίο σου … θα είναι πολύτιμος οδηγός σε πολλούς άγνωστους δρόμους και πασπαρτού για πολλές κλειδωμένες πόρτες για όσους κοιτούν στα μάτια την άβυσσο της ψυχής των εγκληματιών….

Σας ευχαριστώ”

Χρυσαυγή Ατσιδάκου-Τζόρβα
Δικηγόρος-Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια-Δημοσιογράφος

Ευχαριστώ θερμά την κ. Ατσιδάκου-Τζόρβα για την τιμή να παρουσιάσει το βιβλίο μου και για την πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία της που μας δίνει το έναυσμα για σκέψη και προβληματισμό και ταυτόχρονα θέτει στο τραπέζι του δημόσιου διαλόγου καίρια ζητήματα, όπως είναι οι έννοιες του “εγκλήματος” και του “εγκληματία” μέσα από την νομική αλλά και την κοινωνική προσέγγισή τους.

Αναδεικνύει, επίσης, τη σημασία του να εξετάζεται η εγκληματική πράξη σε συσχετισμό με την προσωπικότητα του εγκληματία, καθώς και τις συνθήκες διάπραξης κάθε εγκλήματος, πάντοτε ασφαλώς στο πλαίσιο της προστασίας των δικαιωμάτων του ατόμου. Αναφέρεται στα φλέγοντα ερωτήματα που απασχολούν αιώνες την επιστήμη, την εγκληματολογική έρευνα αλλά και την κοινωνία καθώς έγκλημα και κοινωνία είναι έννοιες απολύτως συνυφασμένες.

Τέλος, η κ. Ατσιδάκου-Τζόρβα υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα του σεβασμού του τεκμηρίου της αθωότητας στο πλαίσιο του νομικού μας πολιτισμού, το οποίο εύκολα δύναται να παραβιαστεί και να κατακερματιστεί από τα ΜΜΕ και πλέον -στην εποχή της κυριαρχίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης- από τους χρήστες των social media που οδηγούνται σε σφοδρές επιθέσεις σε βάρος προσώπων και στήνουν λαϊκά δικαστήρια. Επομένως, εδώ απαιτείται μεγάλη προσοχή αλλά και ενημέρωση για το σπουδαίο αυτό τεκμήριο της αθωότητας.

Η επιτακτική ανάγκη της επιστήμης αλλά και των ΜΜΕ (αστυνομικό και δικαστικό ρεπορτάζ) να δώσουν πιο σαφείς απαντήσεις για το έγκλημα και τις υποθέσεις που παρουσιάζουν στο ευρύ κοινό πρέπει να υλοποιηθεί πρώτον, με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και δεύτερον, με πιο συστηματική προσπάθεια να φωτιστούν σκοτεινά σημεία που αφορούν κάθε υπόθεση τα οποία δεν πρέπει να μας αφήνουν αδιάφορους σε μία εποχή μάλιστα όπου το έγκλημα λαμβάνει πολύ πιο σκληρές διαστάσεις και η σύγκρουση με τον ποινικό νόμο ξεκινά από πολύ πιο μικρές ηλικίες. Αυτό είναι ένα στοιχείο που σαφώς και πρέπει να μας προβληματίσει, να διερευνήσουμε και να επιχειρήσουμε να δώσουμε πιο ξεκάθαρες απαντήσεις στα φλέγοντα “γιατί”, με απώτερο στόχο μας να ενισχυθεί η πρόληψη.

Πιστεύω ότι στη σύγχρονη εποχή, της εκτεταμένης ενημέρωσης και εξέλιξης της έρευνας μέσω της διεπιστημονικής προσέγγισης των εγκληματολογικών ζητημάτων, μπορούν να προληφθούν καταστάσεις ιδίως σε ό,τι αφορά τα εγκλήματα που διαπράττονται στους κόλπους της οικογένειας, όπου καταγράφεται η κλιμάκωση της βίας, αλλά και να δοθεί μεγαλύτερη ακόμα έμφαση στην πρόληψη της νεανικής παραβατικότητας.

Η εγκληματογένεση αποτελεί ασφαλώς πολυπαραγοντικό φαινόμενο και κάθε υπόθεση έχει τα δικά της ειδικά χαρακτηριστικά, τα οποία πρέπει να εξετάζονται σε συσχετισμό με τις συνθήκες διάπραξης κάθε εγκληματικής ενέργειας. Ταυτόχρονα όμως η διερεύνηση της κάθε υπόθεσης δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από την προσωπικότητα του δράστη και δεν μπορεί να μη μας απασχολούν τα καίρια σημεία που συνθέτουν το ψυχο-εγκληματικό προφίλ δράστη αλλά και το προφίλ του θύματος, ώστε κάθε υπόθεση να εξετάζεται σε βάθος και όχι επιφανειακά και να εξάγονται σημαντικά συμπεράσματα, πολύτιμα ακόμα και για την κατεύθυνση της πρόληψης.

Όσον αφορά ειδικά τα ΜΜΕ, είναι δεδομένο ότι το έγκλημα πάντοτε θα απασχολεί με εκτενή ρεπορτάζ και γι’ αυτό τονίζουμε τη σημασία να γίνει προσπάθεια εμβάθυνσης στο προφίλ δράστη-θύματος από τον δημοσιογραφικό κόσμο με τεκμηρίωση, χωρίς προκαταλήψεις και αναπαραγωγή στερεοτύπων, αλλά μέσα από τη συστηματική εξέταση και διερεύνηση των στοιχείων και των παραγόντων που δύναται να οδηγήσουν ένα άτομο στη διάπραξη ενός ειδεχθούς εγκλήματος -κατά της ζωής και κατά της γενετήσιας ελευθερίας που αποτελούν τις μορφές εγκληματικότητας τις οποίες εξετάζουμε στο βιβλίο-.

Ολοκληρώνοντας τη σημερινή μου ανάρτηση στο blog, θα ήθελα να αναφέρω ότι μέσα από τη δημιουργική συνεργασία μας με με την κ. Ατσιδάκου-Τζόρβα την περασμένη χρονιά σε ζητήματα που μας απασχόλησαν και προβλημάτισαν στη θεματική “Έγκλημα και Μedia”, εκτίμησα πολύ την κριτική της ματιά στα πράγματα και την τόλμη της να αναδεικνύει σημαντικές πτυχές αυτών. Εκτίμησα παράλληλα τη μεγάλη κοινωνική της ευαισθησία για θέματα που αφορούν το παιδί και την προστασία της ανηλικότητας και της εύχομαι να συνεχίσει με δύναμη και πάθος την ανάδειξη αυτών των θεμάτων στο επαγγελματικό της πεδίο.