Είδος προς εξαφάνιση η η Σπαρτιατική Μένιδα

Σιγή ιχθύος…
Ακούγοντας για απειλούμενα είδη στην Ελλάδα, στο νού μας έρχονται αυτομάτως οι σταρ της περιβαλλοντικής προστασίας: Monachus monachus, Caretta caretta, καφέ αρκούδα, λύγκας, νανόχηνα. Λίγοι γνωρίζουν οτι ο μεγαλύτερος αριθμός απειλουμένων ειδών ανήκει στην ταπεινή τάξη των ιχθύων (εδω αναφερόμαστε στα ψάρια του γλυκού νερού).
Τα ψάρια είναι μικρά, άκακα και σιωπηλά πλάσματα. Συχνά ζουν ακριβώς δίπλα μας χωρίς να αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξή τους παρά μόνο αν καταλήξουν στο πιάτο μας. Έχουν εντυπωσιακές ικανότητες επιβίωσης, με πληθυσμούς που σχεδόν εξαφανίζονται μαζί με το νερό του ποταμού τους καλοκαιρινούς μήνες για να αναπαραχθούν πάλι ταχύτατα μόλις η κανονικότητα επιστρέψει. Παράλληλα όμως, ως οργανισμοί που περνούν το σύνολο της ζωής τους μέσα στο νερό, έχουν ανάγκη απο ενα καθαρό και υγιές περιβάλλον.
Η Ελλάδα έχει μεγάλο αριθμό στενοτοπικών ενδημικών ειδών. Σε προηγούμενη ανάρτηση για την Ευοϊκή μπριάνα είδαμε πόσο σημαντικά και μοναδικά είναι αυτά τα είδη. Σε όλη τη χώρα υπάρχουν ποτάμια, λίμνες, πηγές και ρέματα που φιλοξενούν το δικό τους ψάρι, τον μοναδικό παγκόσμιο πληθυσμό του είδους. Απο τα 160 είδη που ζουν στη χώρα μας τα 47 είναι ενδημικά. Το 37,4% των ψαριών του γλυκού νερού ανήκουν σε κάποια κατηγορία κινδύνου με το ποσοστό να μεγαλώνει συνεχώς. 14 απο αυτά χαρακτηρίζονται ως κρισίμως κινδυνεύοντα, που σημαίνει οτι απειλούνται άμεσα με ολοκληρωτικό αφανισμό.
Η εξαφάνιση ενός είδους είναι μια θλιβερή ιστορία. Ακόμα και αν ανασυσταθούν οι συνθήκες στις οποίες ζούσε, τίποτα δεν μπορεί να το επαναφέρει. Μπορεί να αντικατασταθεί με άλλα, συγγενικά είδη, όμως ο βιότοπός του θα παραδοθεί στο μέλλον σαν κινέζικο βάζο κολλημένο με σελοτέιπ.
Δυστυχώς δεν προσέχουμε τα ποτάμια και τις λίμνες μας όσο θα έπρεπε. Τα ιστορικά ποτάμια της Αθήνας μετατράπηκαν σε υπονόμους και θάφτηκαν κάτω απο την άσφαλτο. Μεγάλες εσωτερικές λίμνες (Κωπαϊδα, Κάρλα, Γιαννιτσών, Ξυνιάδα) αποστραγγίστηκαν για να αντικατασταθούν με υδροβόρες καλλιέργειες που καταπίνουν το νερό των ποταμών αφήνοντάς τους ξερούς το καλοκαίρι ενώ παράλληλα τους ρυπαίνουν με αγροτικά απόβλητα. Φράγματα αμφιβόλου χρησιμότητας μπλοκάρουν τη μεταναστευτική ροή των ψαριών ενώ με τo τακτικό ξέπλυμα των ιζημάτων, απελευθερώνουν μεγάλες ποσότητες νερού που παρασύρει αυγά και γόνο. 2800 υδροηλεκτρικά φράγματα είναι είτε σε λειτουργία ή προγραμματίζονται να χτιστούν στους ποταμούς των Βαλκανίων απειλώντας ευαίσθητα οικοσυστήματα σε μεγάλη ακτίνα επιρροής. Σε τοπικό επίπεδο, δήμοι και ιδιώτες αγνοούν την ύπαρξη σπάνιων ειδών στα υδάτινα οικοσυστήματα της περιοχής τους. Ποτάμια και ρέματα υποφέρουν απο καταπάτηση, αμμοληψίες, βιομηχανική και αστική ρύπανση αλλά και ψεκασμούς που, ναι μεν βοηθούν εμάς να απαλλαγούμε απο τα ενοχλητικά κουνούπια, στερούν όμως απο τα μικρά ψάρια μια σημαντική πηγή τροφής. Η εισαγωγή ξενικών ειδών για διάφορους λόγους, έχει επίσης βλαπτική επίδραση στους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Παρακάτω είναι μερικά μόνο διαμάντια απο την πλούσια ενδημική ιχθυοπανίδα των ποταμών και λιμνών μας:
Alosa vistonica, Θρίτσα. Λίμνη Βιστονίδα. Έχει μάλλον εξαφανιστεί τη δεκαετία 1980 καθώς δεν έχει συλλεχθεί δείγμα του εδώ και 20 χρόνια.
Salmo peristericus, η ενδημική πέστροφα της Πρέσπας. Στην ελληνική πλευρά μόνο στον ποταμό του Αγίου Γερμανού. Η επικοινωνία του με τη λίμνη έχει πλέον διακοπεί λόγω υδροληπτικών έργων στο κατώτερο τμήμα του ποταμού.
Knipowitschia goerneri, ο ποταμογωβιός της Κέρκυρας. Στην πηγή Γαρδίκι της λιμνοθάλασσας Κορισσίων. Η πηγή έχει πλέον στερέψει αλλά μάλλον επιβιώνει σε γειτονικά υδάτινα σώματα.
Caspiomyzon graecus, το γκαβόχελο. Ένα περίεργο πλάσμα απο τον ποταμό Λούρο. Ανήκει στα άγναθα, ψάρια χωρίς σαγόνια που έχουν ένα μυζητήρα στη θέση του στόματος.
Cobitis stephanidisi, κωβίτης του Στεφανίδη, φεροκωβιός. Ένας απο τους επιζώντες της πανίδας της εξαφανισμένης λίμνης Κάρλας (πόσα αλήθεια μοναδικά είδη έφυγαν για πάντα μαζί με την τραγική λίμνη χωρίς να καταγραφούν ποτέ…). Βρέθηκε στο Κεφαλόβρυσο Βελεστίνου απο όπου αργότερα αφανίστηκε. Επιζεί ακόμα σε κάποια άλλα σημεία του συστήματος του Πηνειού.
Pungitius hellenicus, o Ελληνικός πυγόστεος. Βρέθηκε στην πηγή Κομποτάδες Λαμίας η οποία αργότερα τσιμεντώθηκε! Επιζεί σε απομονωμένες αποικίες σε γειτονικά αυλάκια και πηγάδια του συστήματος Σπερχειού.
Barbus euboicus, η Ευοϊκή μπριάνα, απο το Μανικώτικο ρέμα νότια της Κύμης. Μόνο ένας μικρός πληθυσμός που αυξομειώνεται ανάλογα με τα επίπεδα νερού και τις συνθήκες αναπαραγωγικής επιτυχίας. Οποιαδήποτε επέμβαση στο ευαίσθητο αυτό σύστημα θα μπορούσε να οδηγήσει στον αφανισμό της.
Economidichtys trichonis, o νανογωβιός της Τριχωνίδας. Πρόκειται για το μικρότερο ψάρι της Ευρώπης.
Leucos ylikiensis, η χιροκόβα απο την Υλίκη, Παραλίμνη (εξαφανισμένο εκεί) και Βοιωτικό Κηφισό.
Valencia robertae, η Πελοποννησιακή βαλένσια (ζουρνάς), πρόσφατα ανακαλυφθέν είδος απο τον Αλφειό και το Μόρνο.
Aphanius almiriensis, ο κυπρινόδοντας της Αλμυρής Κορινθίας, ζαχαριάς. Εκεί ανακαλύφθηκε το 1997 για να εξαφανιστεί ως το 2003. Μια δεύτερη αποικία στη λιμνοθάλασσα Μουστού επίσης αφανίστηκε όταν η περιοχή μετατράπηκε σε λουτρά. Έχουν βρεθεί κάποιες αποικίες στο Αιγαίο καθώς και μια στην Ιταλία που θεωρούνται οτι ανήκουν σε αυτό το είδος, μάλλον έχοντας μεταφερθεί εκεί μέσω εμπορικών πλοίων.
Squalius keadicus, η Σπαρτιατική μένιδα. Κατακερματισμένη εξάπλωση, λόγω διακεκομένης ροής, στον ποταμό Ευρώτα.
Squalius ghighii, γκιζάνι. Ενδημικό των ποταμών της Ρόδου.
* (Καθ´υπόδειξη του Stamatis Zogaris τα επιστημονικά ονόματα του Leucos ylikiensis και Squalius ghighii είναι αμφισβητούμενα και θα έπρεπε να αναφέρονται πιο σωστά ως Rutilus ylikiensis και Ladigesocypris ghighii αντίστοιχα)